Kokteyl Partisi Etkisi
Cocktail-party Effect
Tanım
Bireyin gürültülü ve çok sesli bir ortamda, arka plandaki uyarıcıları bastırarak dikkatini tek bir ses kanalına veya konuşmacıya odaklayabilme becerisi.
Örnek Vaka / Uygulama
Mahşeri kalabalık bir kafede arkadaşınızla karşılıklı sohbet ederken, etraftaki onlarca insanın konuşması, tabak çanak sesleri ve arka plandaki müzik bilinçli zihniniz tarafından filtrelenir. Ancak birkaç masa ötede oturan tanımadığınız biri alçak sesle sizin adınızı telaffuz ettiği anda, odağınız anında o tarafa kayar ve arkadaşınızı dinlemeyi geçici olarak kesersiniz.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve nöroloji literatüründe seçici dikkat mekanizmalarının en klasik örneklerinden biridir. İşitsel filtreleme sürecini açıklar; birey birden fazla ses akışına maruz kaldığında, beyin bu girdileri akustik özelliklerine (frekans, yön, ses yüksekliği) göre süzer. Donald Broadbent'in erken filtre modeli, önemsiz uyarıcıların tamamen engellendiğini öne sürerken, Anne Treisman'ın zayıflatma modeli ve sonradan elde edilen bulgular, dikkat edilmeyen kanallardaki bilgilerin de anlamsal düzeyde işlenebildiğini göstermiştir. Özellikle kişinin kendi adı gibi yüksek öneme sahip uyarıcıların, arka plan gürültüsünün içinden dahi anında sıyrılarak bilinç akışına ulaşması (kokteyl partisi fenomeni), beynin otomatik ve paralel anlamsal işleme kapasitesinin ampirik kanıtıdır.
Etimoloji
İngilizce 'cocktail party' (sosyal toplantı) ve 'effect' (etki) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Terim, ilk kez 1953 yılında Colin Cherry tarafından akustik gölgelemeyi inceleyen dikkat deneylerinde deneysel bir metafor olarak literatüre kazandırılmıştır.
Karıştırmayın
Bölünmüş dikkat (split attention) ve odaklanmış dikkat (focused attention) kavramlarıyla sıkça karıştırılır. Odaklanmış dikkat genel olarak tek bir uyarıcıya yönelme kapasitesiyken, kokteyl partisi etkisi, çoklu çelişkili uyarıcı arasından belirli bir kanalı seçip takip etme ve aynı zamanda istisnai durumlarda (isim duyma gibi) filtreyi delip geçme dinamik seçiciliğini kapsar.