Sağlık İnanç Modeli
Health–belief Model
Tanım
Örnek Vaka / Uygulama
Sigara içen 45 yaşındaki bir bireyin kalp krizi geçirme ihtimalini çok düşük görmesi (düşük algılanan duyarlılık) ve sigarayı bırakmanın hayat kalitesini düşüreceğine inanması (yüksek algılanan engel), önleyici sağlık eylemi almasını engeller. Ancak yakın bir arkadaşının ani kalp krizi geçirmesi (harekete geçirici ipucu) ve doktordan sigarayı bıraktığında ömrünün uzayacağına dair net veri alması (yüksek algılanan fayda), bireyin davranış değiştirme sürecini başlatır.
Derin Analiz
Sağlık İnanç Modeli (HBM), sağlık davranışlarının değiştirilmesi ve sürdürülmesinde bilişsel süreçlerin merkezi rolünü inceler. Temel mekanizma, bireyin öznel maliyet-fayda analizi üzerine kurudur. Model beş ana boyuttan oluşur: (1) Algılanan duyarlılık (bir hastalığa yakalanma ihtimali), (2) Algılanan ciddiyet (hastalığın fiziksel, sosyal ve psikolojik yıkıcılığı), (3) Algılanan faydalar (önerilen eylemin riski ne kadar azaltacağı), (4) Algılanan engeller (eylemin önündeki maliyet, zaman veya acı gibi zorluklar) ve (5) Harekete geçirici ipuçları (medya, semptomlar veya başkalarının tavsiyeleri gibi tetikleyiciler). Daha sonraki revizyonlarda bunlara 'öz-yeterlilik' (self-efficacy) kavramı da eklenmiştir. Klinik pratikte, kronik hastalık yönetimi, tarama programlarına katılım ve aşı reddi gibi durumların analizinde ve müdahale programlarının tasarlanmasında temel bir kılavuzdur.
Etimoloji
Karıştırmayın
Planlı Davranış Teorisi ile karıştırılabilir; ancak Planlı Davranış Teorisi niyetin arkasındaki öznel normlar ve tutumlara odaklanırken, Sağlık İnanç Modeli spesifik olarak hastalık tehdidi, algılanan risk ve maliyet-fayda dengesi üzerine odaklanır.