Sirkumpleks
Circumplex
Tanım
Çok sayıda değişken arasındaki benzerliklerin ve korelasyonların dairesel bir düzlemde görselleştirildiği geometrik modelleme biçimi.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir araştırmacının insan duygu durumlarını incelediğini varsayalım. Dikey eksen 'yüksek/düşük uyarılmışlık', yatay eksen ise 'olumlu/olumsuz değerlik' olarak belirlenir. Bu iki eksenin kesiştiği dairesel düzlemde 'coşku' ve 'sakinlik' gibi benzer veya ilişkili duygular birbirine yakın konumlarda yer alırken; 'öfke' ile 'depresif çökkünlük' gibi nitelikçe ayrışan durumlar çemberin zıt kutuplarında konumlandırılır.
Derin Analiz
Sirkumpleks modeller, psikolojide özellikle duygu, kişilik ve kişilerarası davranışların sınıflandırılmasında kritik bir metodolojik rol oynar. Bu yaklaşımda değişkenler, iki veya daha dik eksenin oluşturduğu çemberin çevresine yerleştirilir. Çember üzerindeki mesafenin azalması değişkenler arasındaki korelasyonun artmasına, mesafenin artması (örneğin zıt kutuplar arasında 180 derecelik açı bulunması) ise korelasyonun negatif yönde güçlenmesine işaret eder. Russell'ın Duygulanımın Sirkumpleks Modeli (Circumplex Model of Affect) bu yaklaşımın en bilinen örneğidir; burada değerlik (valence) ve uyarılmışlık (arousal) boyutları temel eksenleri oluştururken, duygusal durumlar bu daire üzerinde belirli koordinatlarda konumlanır. Veri analizi ve psikometride yapısal geçerliliğin test edilmesinde güçlü bir topolojik çerçeve sunar.
Etimoloji
Latince 'circum-' (etrafında, çevresinde) ve 'plexus' (örülmüş, kıvrımlı, ağ) kelimelerinin birleşiminden türetilmiş olup, dairesel bir ağ veya yapı düzenini ifade eder.
Karıştırmayın
Faktör analizi (faktörlerin doğrusal ve dik açılı ilişkilerini incelemesiyle ayrışır); Venn şemaları (kümelerin kesişimini gösterir, dairesel korelasyonel bir süreklilik içermez).