Bozucu Etki Kuramı
İnterference Theory
Tanım
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni taşındığınız evin adresini ezberledikten sonra eski evinizin adresini yazarken zorlanmanız veya unutmanız retroaktif bozucu etkiye; buna karşılık eski telefon numaranızı yeni numaranızdan daha sık hatırlamanız ise proaktif bozucu etkiye klasik birer örnektir.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve bellek araştırmalarında bozucu etki kuramı, uzun süreli bellekten (LTM) bilgi geri çağrımının (retrieval) neden başarısız olduğunu açıklayan temel hipotezlerden biridir. Mekanizma temel olarak iki kolda incelenir: Proaktif (önsel) ve retroaktif (ardıl) bozucu etki. Proaktif etkide, önceden edinilmiş eski bilgiler, yeni bilgilerin öğrenilmesini ya da hatırda tutulmasını zorlaştırır. Retroaktif etkide ise sonradan kazanılan yeni bilgiler, daha önce depolanmış eski bilgilere erişimi engeller ya da onları silinmiş gibi gösterir. Bellek izinin zamanla kendiliğinden kaybolduğunu savunan 'iz silinme kuramı'nın (trace decay theory) aksine, bu yaklaşım unutmanın yapısal bir bilgi kaybından ziyade, benzer izlerin ve kodlanmış nöral ağların birbirleriyle çakışmasından kaynaklanan bir erişim başarısızlığı (retrieval failure) olduğunu öne sürer.
Etimoloji
Latince 'inter-' (arasında, karşılıklı) ve 'ferre' (taşımak, getirmek) fiillerinden türetilen 'interferire' (birbirinin yolunu kesmek, engellemek) kökünden gelmektedir.
Karıştırmayın
İz silinme kuramı (trace decay theory); iz silinme, bilginin kullanılmadığı için zamanla nöral düzeyde kaybolduğunu savunurken, bozucu etki kuramı bilginin bellekte durduğunu ancak diğer anılarla yaşanan rekabet yüzünden çağrılamadığını vurgular.