Çapraz Koşullanma
Cross-conditioning
Tanım
Nötr bir uyarıcının, şans eseri veya tesadüfi bir şekilde koşulsuz bir uyarıcıyla eş zamanlı olarak gerçekleşmesi sonucunda edinilen klasik koşullanma türü.
Örnek Vaka / Uygulama
Yol kenarında yürürken ani ve çok yüksek bir fren sesiyle (koşulsuz uyarıcı) irkilen bir kişinin, o sırada elinde tuttuğu mavi renkli plastik bardağı (nötr uyarıcı) farkında olmadan korku tepkisiyle eşlemesi ve sonrasında sadece mavi renkli nesneler gördüğünde hafif bir gerginlik hissetmesi çapraz koşullanmanın net bir örneğidir.
Derin Analiz
Çapraz koşullanma, klasik davranışçı paradigmada (Pavlovsal koşullanma) uyarıcı-tepki zincirlerinin beklenmedik veya deneysel olarak planlanmamış yollarla kurulabileceğini gösteren kritik bir öğrenme mekanizmasıdır. Organizmanın algısal alanı içinde yer alan tamamen alakasız bir nötr uyarıcı, o an tetiklenen güçlü bir koşulsuz uyarıcının (örneğin korku veya ödül yaratan bir uyarıcının) yarattığı nörofizyolojik uyarılma dalgasıyla eşleştiğinde, sinaptik plastisite bu tesadüfi bağı kalıcı bir iz olarak kodlayabilir. Özellikle fobi gelişimi, travmatik yaşantılar ve batıl inançların kökeninde bu istemsiz eşleşme yatar. Bilişsel ve davranışsal terapilerde, hastaların görünüşte mantıksız tetikleyicilerle (stimuli) nasıl anksiyete geliştirdiğini açıklarken bu mekanizma temel alınır.
Etimoloji
İngilizce 'cross-' [çapraz, karşılıklı] kökü ile Latince 'conditio' [koşul, durum] kelimesinden türetilen 'conditioning' teriminin birleşimiyle oluşmuştur.
Karıştırmayın
Klasik koşullanma (genel olarak planlı uyarıcı eşleşmelerini kapsar) ve ikinci dereceden koşullanma (daha önce koşullanmış bir uyarıcının yeni bir nötr uyarıcıya baz oluşturması; çapraz koşullanmada ise planlı bir öncül yoktur, tamamen tesadüfi ve anlıktır).