Çeldirici
Distractor
Tanım
Yürütülen bir görev ya da odaklanılan ana uyaranla ilgisi olmayan, dikkat dağıtıcı veya süreci kesintiye uğratıcı uyarıcı.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir bellek deneyinde katılımcılara sırasıyla 10 kelimelik bir liste ezberletilir. Listeden hemen sonra, kelimeleri hatırlamaları istenmeden önce, ekranda beliren rastgele iki basamaklı sayıları 3'er 3'er geriye doğru sayarak 30 saniye boyunca çözmeleri istenir. Bu sayı çözme görevi bir çeldiricidir ve katılımcının kelimeleri zihninden tekrar etmesini (rehearsal) engeller.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve dikkat araştırmalarında çeldiriciler, seçici dikkat (selective attention) mekanizmalarını test etmek için birincil araçlardır. Bellek çalışmalarında, özellikle çalışma belleği (working memory) ile uzun süreli bellek arasındaki eşik geçişlerini incelemek amacıyla kullanılır. Kodlama aşaması ile geri çağırma aşaması arasına yerleştirilen çeldirici görevler (örneğin aritmetik işlemler), fonolojik döngünün veya görsel-uzamsal sketcibordun tekrar (rehearsal) mekanizmalarını bloke eder. Bu sayede malzemenin çalışma belleğindeki aktif tutuş süresi sıfırlanır ve hipokampal konsolidasyon süreçleri ile epizodik bellek performansı izole bir şekilde ölçülebilir. Nöral düzeyde, çeldiricilerin bastırılması prefrontal korteks (PFC) ile parietal korteksteki dikkat ağlarının ( dorsal attention network) koordineli çalışmasını ve ilgili duyu kortekslerindeki sinaptik aktivitenin filtrelenmesini gerektirir.
Etimoloji
Latince kökenli 'distractus' (ayırmak, dikkatini başka yöne çekmek) fiilinden türetilmiştir. 'Dis-' (ayrı, öteye) ve 'trahere' (çekmek) kelimelerinin birleşiminden meydana gelir.
Karıştırmayın
Girişim (interference) ile sıkça karıştırılır. Girişim, iki bilgi kümesinin birbiriyle yarışması veya hafızayı bozması durumudur; çeldirici ise bu etkiyi yaratmak veya dikkati ana hedeften uzaklaştırmak için bilinçli olarak kullanılan dışsal ya da bilişsel uyarıcının kendisidir.