Değerlendirici Akıl Yürütme
Evaluative Reasoning
Tanım
Herhangi bir eylemin, fikrin, duygunun, tekniğin veya nesnenin etkililiğini, geçerliliğini, anlamını ya da alakasını eleştirel bir süzgeçten geçirerek tartma biçimi.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik psikoloji alanında yeni bir terapötik müdahale yönteminin (örneğin Şema Terapi tekniklerinin) hastanın semptomları üzerindeki etkinliğini ve anlamını ampirik verilere dayanarak inceleyen bir klinisyenin zihinsel süreci değerlendirici akıl yürütmeye örnektir.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve üstbiliş (metakognisyon) yazınında değerlendirici akıl yürütme, bireyin yalnızca bilgi toplamakla kalmayıp, topladığı bilginin epistemik değerini ve işlevsel geçerliliğini yargıladığı üst düzey bir bilişsel süreçtir. Ön beyin (prefrontal korteks) ağlarının, özellikle de yürütücü işlevlerin aktif katılımını gerektirir. Problem çözme ve karar verme süreçlerinde, bireyin kendi bilişsel çıktılarını denetlemesi, önyargıları ayıklaması ve nesnel kriterlere göre bir değer atfetmesi bu mekanizmanın temelini oluşturur. Klinik pratikte, danışanın otomatik düşüncelerini ve inanç sistemlerini bu süzgeçten geçirmesi, bilişsel esneklik kazanmasının ön koşuludur.
Etimoloji
Latince 'evaluare' (değer biçmek, ex- 'dışarı' + valere 'güçlü/değerli olmak') ve 'ratiocinari' (hesap yapmak, akıl yürütmek) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Tümdengelimsel akıl yürütme (mantıksal kurallardan kesin sonuç çıkarma) ve tümevarımsal akıl yürütme (özel gözlemlerden genellemeye varma) ile sıklıkla karıştırılır; oysa değerlendirici akıl yürütme, mevcut bir çıktının veya fikrin kalitesini, geçerliliğini ve uygunluğunu yargılamaya odaklanır.