Geçit Madde
Gateway Drug
Tanım
Daha tehlikeli ve bağımlılık potansiyeli yüksek maddelerin kullanımına zemin hazırladığına inanılan başlangıç maddesi.
Örnek Vaka / Uygulama
15 yaşında tütün ve alkol denemeleri yapan bir bireyin, ilerleyen yıllarda aynı sosyal çevre ve nörobiyolojik risk faktörlerinin etkisiyle kokain gibi yüksek potansiyelli maddelere yönelmesi klinik vakalarda geçit madde modeline örnek gösterilir; ancak bu süreçte bireyin gelişimsel travmaları ve kişilik özellikleri de eşzamanlı değerlendirilir.
Derin Analiz
Geçit madde hipotezi, özellikle ergenlik dönemindeki madde kullanım trajektorilerini inceleyen epidemiyolojik ve gelişimsel psikoloji çalışmalarının merkezinde yer alır. Tarihsel olarak alkol, nikotin ve esrar gibi maddelerin farmakolojik etkileri veya sosyal erişilebilirlikleri nedeniyle bireyi daha güçlü opioidler veya amfetaminler gibi maddelere yönlendirdiği öne sürülmüştür. Güncel nörobiyolojik ve davranışsal bulgular ise bu doğrusal nedensellik ilişkisini sorgulamaktadır. Ödül mekanizmasının erken yaşta uyarılmasından ziyade; dürtüsellik, yenilik arama (novelty seeking) ve çevresel risk faktörleri (peer pressure, sosyoekonomik dezavantajlar) gibi ortak yatkınlık unsurlarının hem ilk basamak maddelerin kullanımını hem de ilerleyen süreçte daha ağır maddelere geçişi yordadığı ampirik olarak gösterilmektedir.
Etimoloji
İngilizce 'gateway' (kapı, geçit) ve 'drug' (ilaç, uyuşturucu/bağımlılık yapıcı madde) kelimelerinin birleşiminden oluşan, 1950'li yıllarda halk sağlığı ve kriminoloji literatürüne kazandırılmış bileşik bir terimdir.
Karıştırmayın
Bağımlılık Yapıcı Kişilik (Addictive Personality) ve Tolerans Gelişimi (Tolerance). Geçit madde, maddeler arası geçişsel sıralamayı ifade ederken; bağımlılık yapıcı kişilik bireysel yatkınlık özelliklerini, tolerans ise aynı etkiyi elde etmek için gereken madde miktarının artmasını tanımlar.