İkili Tutum Modeli
Dual-attitude Model
Tanım
Yeni edinilen bir tutumun eski tutumu silmeyip baskıladığı, aynı nesneye yönelik çelişkili iki tutumun (biri açık, diğeri örtük) eşzamanlı olarak varlığını sürdürdüğünü savunan bilişsel model.
Örnek Vaka / Uygulama
Yıllar boyunca belirli bir ırza karşı önyargılı bir sosyal çevre içinde yetişmiş bir kişi, yetişkinlik döneminde bilinçli olarak eşitlikçi (egalitaryen) bir dünya görüşü benimser ve bunu açık tutumu haline getirir. İş görüşmesinde ya da yabancı biriyle ilk karşılaşmasında bu bilinçli açık tutumu (eşitlikçilik) devreye girer. Ancak bu kişi, günün sonunda aşırı yorgun ve zihinsel olarak tükenmiş durumdayken azınlık gruplarından biriyle ani bir etkileşime girdiğinde, örtük tutumu (eski önyargısı) baskı mekanizmasını aşarak otomatik bir savunma veya mesafeli davranış olarak kendini gösterir.
Derin Analiz
Timothy D. Wilson, Samuel Lindsey ve Tonya Y. Schooler tarafından 2000 yılında ortaya atılan ikili tutum modeli, insan zihninin çelişkili bilgileri nasıl depoladığını ve işlediğini açıklar. Modelin temel varsayımı, bireylerin herhangi bir uyaran karşısında aynı anda hem bilinçli ve kontrollü bir açık tutuma (explicit attitude) hem de otantik, otomatik ve genellikle bilinç dışı bir örtük tutuma (implicit attitude) sahip olabileceğidir. Eski tutum tamamen ortadan kalkmaz; bunun yerine yeni tutum bir 'üst katman' olarak eskiyi baskılar (override eder). Ancak bireyin bilişsel kaynakları tükendiğinde, stres altında olduğunda veya yeterli düşünme kapasitesinden yoksun kaldığında, baskılanan eski ve genellikle örtük olan tutum yeniden yüzeye çıkarak davranışı yönlendirir. Bu durum, sosyal biliş çalışmalarında beyindeki otomatik işlemleme (amigdala temelli hızlı değerlendirmeler) ile kontrollü ve yansıtıcı işlemleme (prefrontal korteks kaynaklı mantıksal süzgeçler) arasındaki nöral rekabetle doğrudan uyumludur.
Etimoloji
Latince 'dualis' [ikili] ve 'aptitudo' [uygunluk, eğilim, tutum] kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Bilişsel çelişki (cognitive dissonance) ile sıkça karıştırılır. Bilişsel çelişki, iki çelişkili düşüncenin aynı anda var olmasının yarattığı psikolojik rahatsızlık haliyken; ikili tutum modeli, aynı nesneye yönelik biri açık diğeri örtük iki farklı tutumun birbirini baskılayarak zihinde eşzamanlı depolanmasını ifade eder.