Kader Kontrolü
Fate Control
Tanım
Bir bireyin veya grubun, başka bir tarafın davranışlarından bağımsız olarak o tarafın nihai sonuçları veya kaderi üzerinde mutlak ve koşulsuz tahakküm kurması durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Yüksek güvenlikli bir cezaevindeki totaliter disiplin rejiminde, mahkûm ne kadar usullere uygun ve örnek davranır davransın, hak ettiği erken tahliye veya temel haklar tamamen keyfi olarak hapishane müdürünün anlık kararlarına bağlıdır. Mahkûmun davranışları sonucu değiştiremediği için bu durum kader kontrolünün klinik ve sosyal bir tezahürüdür.
Derin Analiz
Harold H. Kelley ve John W. Thibaut tarafından geliştirilen Karşılıklı Bağımlılık Teorisi (Interdependence Theory) çerçevesinde formüle edilen kader kontrolü, sosyal etkileşimlerdeki güç dinamiklerinin en uç noktalarından birini temsil eder. Bu mekanizmada, hedef bireyin kendi davranış repertuarı, alacağı sonuçları (ödül veya cezayı) belirlemede tamamen işlevsizdir. Güç sahibi aktör, diğerinin eylemlerinden bağımsız olarak sonucu tek başına tayin eder. Bu durum, bireyin çevre üzerindeki özerklik algısını sıfırlayarak, Martin Seligman'ın literatüre kazandırdığı edinilmiş çaresizlik (learned helplessness) tablosunu tetikleyebilir ve kronik boyun eğme davranışlarına zemin hazırlayabilir.
Etimoloji
İngilizce 'fate' (Latince 'fatum': söylenmiş, ilan edilmiş şey, kader, mukadderat) ve 'control' (Fransızca 'contrôle': kayıt, denetim, hükmetme) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Davranış kontrolü (behavior control) ile karıştırılır; davranış kontrolünde hedef bireyin eylemleri sonuçları etkiler ve onu istenen yönde davranmaya sevk eder, kader kontrolünde ise davranışın hiçbir belirleyiciliği yoktur.