Yönlülük Problemi
Directionality Problem
Tanım
Korelasyonel araştırmalarda iki değişken arasında bir ilişki olduğunu bilinmesine rağmen, hangisinin neden hangisinin et olduğunun saptanamaması durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Araştırmacılar, bireylerin günlük egzersiz miktarı ile mutluluk düzeyleri arasında pozitif bir korelasyon bulmuştur. Ancak yönlülük problemi nedeniyle, daha fazla egzersiz yapmanın insanları daha mutlu mu ettiğini, yoksa doğal olarak daha mutlu olan bireylerin mi daha fazla egzersiz yapmaya meyilli olduğunu bu verilerle söylemek imkansızdır.
Derin Analiz
Yönlülük problemi, korelasyonel araştırma tasarımlarının en temel metodolojik kısıtlılıklarından biridir. İki değişken ($X$ ve $Y$) arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki (korelasyon) saptanması, nedensellik bağı kurmak için asla yeterli değildir. Bu problem, $X$'in $Y$'ye mi neden olduğunu, yoksa $Y$'nin mi $X$'i tetiklediğini (ters nedensellik) ya da gözlenen ilişkinin üçüncü bir gizli değişken ($Z$) tarafından yönlendirilip yönlendirilmediğini ortaya koyamaz. Özellikle kesitsel (cross-sectional) çalışmalarda zaman sıralılığının (temporality) denetlenememesi, verilerin ampirik yorumlanmasında yanıltıcı sonuçlara yol açar. Nedensel çıkarım yapabilmek için boylamsal (longitudinal) tasarımlar veya deneysel manipülasyonlar şarttır.
Etimoloji
İngilizce 'direction' (yön, doğrultu, Latince *dirigere* [düzenlemek, hizalamak] kökünden) ve 'problem' (Yunanca *proballein* [öne atmak, ortaya koymak] sözcüklerinin bileşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Üçüncü değişken problemi (third-variable problem) ile sıkça karıştırılır. Üçüncü değişken probleminde dışsal bir faktör her iki değişkeni etkilerken, yönlülük probleminde iki değişken doğrudan birbirini etkiliyor olabilir ancak etkinin yönü belirsizdir.