Açıklanan Varyans
Explained Variance
Tanım
Bağımlı değişkendeki toplam varyansın, bir veya daha fazla bağımsız değişken veya faktör tarafından öngörülebilir ya da açıklanabilir olan oranını ifade eden istatistiksel metrik.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir psikoloji araştırmacısında, öğrencilerin akademik başarı puanlarındaki (bağımlı değişken) değişim incelenmektedir. Çalışmaya dahil edilen günlük çalışma süresi ve uyku kalitesi modelleri, öğrencilerin puanlarındaki toplam değişkenliğin yüzde 64'ünü açıklamaktadır ($R^2 = .64$). Bu durumda açıklanan varyans .64 iken, modelin dışarıda bıraktığı veya ölçemediği hata varyansı .36 düzeyindedir.
Derin Analiz
İstatistiki modellemede ve veri analizinde, toplam varyansın ne kadarının kuramsal model içindeki yordayıcılar tarafından temsil edildiğini gösteren temel bir göstergedir. Varyans analizi (ANOVA) bağlamında eta-kare veya omega-kare gibi katsayılarla; çoklu doğrusal regresyonda ise çoklu belirlilik katsayısı ($R^2$) ile nicelleştirilir. Temel bileşenler analizi veya faktör analizi gibi indirgeme yöntemlerinde ise, türetilen bileşenlerin orijinal ölçümdeki varyansın ne kadarını temsil ettiğini ortaya koyar. Yüksek açıklanan varyans oranı, modelin verideki örüntüyü yakalama gücünün yüksekliğine işaret eder; ancak bu durum her zaman nedensellik bağı kurmaz, korelasyonel ve yordayıcı bir gücü temsil eder.
Etimoloji
Latince 'exprimere' (dışarı çıkarmak, ifade etmek) kökünden türetilen 'explain' (açıklamak) fiili ile Orta İngilizce ve Latince 'variantia' (değişkenlik, farklılaşma) kelimesinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Hata varyansı (error variance) ile sıkça karıştırılır; hata varyansı modelin açıklayamadığı, rastgele dalgalanmalara veya ölçülemeyen etkenlere atfedilen kısmı temsil ederken, açıklanan varyans modelin sistematik olarak yakaladığı payı ifade eder.