Örneklem Kuramı
Exemplar Theory
Tanım
Kategorizasyonun, soyut prototipler veya kural tabanlı yapılar yerine, bellekte saklanan somut ve spesifik örneklerle (exemplar) yapılan kıyaslamalara dayandığını savunan bilişsel kuram.
Örnek Vaka / Uygulama
Kliniğe başvuran bir danışanın, daha önceki hayatında deneyimlediği otoriter ve sert iki farklı yöneticiyi (spesifik örnekler) belleğinde canlı tutarak, iş yerindeki yeni ve aslında nötr bir müdürü bu iki örneğe benzetip aşırı kaygılı ve savunmacı tepkiler vermesi, örneklem kuramının sosyal algı ve karar verme süreçlerindeki somut bir yansımasıdır.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve kategorizasyon literatüründe, insan zihninin yeni karşılaşılan bir uyarıcıyı nasıl sınıflandırdığı sorusuna yanıt arayan bu yaklaşım, soyutlama varsayımına meydan okur. Prototip kuramının aksine, örneklem kuramı kategori üyeliğinin, o kategoriye ait bellekteki tüm bireysel örneklerin anısal izleriyle olan benzerlik hesaplamaları üzerinden yürütüldüğünü öne sürer. Örneğin, 'kuş' kategorisi zihinde tek bir ortalama imge olarak değil; serçe, papağan, kartal gibi daha önce deneyimlenmiş spesifik kuş anılarının bir koleksiyonu şeklinde temsil edilir. Bu mekanizma sadece nesne tanımada değil; beceri kazanımı, dikkat süreçleri, sosyal karar verme ve önyargı dinamiklerinde de aktif rol oynar; stereotiplerin soyut grup genellemelerinden ziyade, zihindeki belirli bireysel grup üyelerinin hatıralarına dayandığını açıklar.
Etimoloji
Latince 'exemplum' (örnek, numune, model) kelimesinden türetilmiş olup, bilişsel temsilde somut örneklerin temel alınmasını ifade eder.
Karıştırmayın
Prototip Kuramı (Prototype Theory, kategorinin soyut bir ortalama temsil ile tanımlandığını savunur; örneklem kuramı ise doğrudan spesifik anıları baz alır).
Keşfetmeye Devam Edin
Kategorizasyon
Categorization
Nesnelerin, olayların, bireylerin veya deneyimlerin ortak özellikler temelinde sınıflara ayrılması ve farklı sınıflardan ayırt edilmesi bilişsel süreci.
Anısal Bellek
Episodic Memory
Kişinin belirli bir zaman ve mekânda deneyimlediği olayları, otobiyografik bir farkındalık ve öznel bilinç eşliğinde hatırlamasını sağlayan uzun süreli açık bellek sistemidir.