Örtük Söndürme
Covert Extinction
Tanım
Danışanların istenmeyen bir davranışı hayal etmelerinin ardından, bu davranışın pekiştireç veya ödül almadığı bir sonucu zihinsel olarak canlandırmalarını içeren bilişsel-davranışçı müdahale prosedürü.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeme bozukluğu tedavisinde aşırı yemek yeme (binge eating) dürtüsü yaşayan bir danışan, öncelikle gizlice dolaptan yüksek kalorili bir yiyeceği aldığını ve yemeye başladığını canlı bir şekilde hayal eder. Terapistin yönlendirmesiyle, hemen ardından bu davranışı sürdürürken ani bir bulantı hissettiğini, yemeğin tadının bozulduğunu ve beklediği o anlık haz veya rahatlama hissini (ödülü) kesinlikle elde edemediğini zihninde canlandırır. Bu süreç, davranışın pekiştirme döngüsünü zihinsel düzeyde kırarak gerçek hayattaki sıklığını azaltmayı amaçlar.
Derin Analiz
Örtük söndürme, klasik ve edimsel koşullama ilkelerinin covert (örtük/zihinsel) düzleme uyarlanmasıyla geliştirilmiştir. Joseph Cautela'nın çalışmalarına dayanan bu teknik, doğrudan gözlemlenemeyen veya dışsal olarak manipüle edilemeyen davranışların ve dürtülerin tedavisinde hayal gücünün (imagery) gücünden yararlanır. Nörobiyolojik düzeyde, istenmeyen davranışın zihinsel provası sırasında aktive olan sinir devrelerinin, ödül beklentisinin karşılanmaması (omission training veya extinction burst benzeri bilişsel döngüler) yoluyla sönme sürecine girdiği varsayılır. Prefrontal korteksin amigdala ve limbik sistem üzerindeki inhibitör kontrolünü artırarak kompulsif arzuların nöral temellerini zayıflatmayı hedefler.
Etimoloji
İngilizce 'covert' (gizli, örtük, Latince: cooperire [örtmek]) ve 'extinction' (söndürme, Latince: extinguere [söndürmek, yok etmek]) kelimelerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Örtük olumlu pekiştirme (covert positive reinforcement) ile sıklıkla karıştırılır; örtük söndürmede ödülden yoksun kalma veya cezalandırıcı hayali sonuçlar odak noktasıyken, örtük olumlu pekiştirmede istenen davranışın ardından olumlu bir hayali pekiştireç sunulur.