Uyumsuz Tepki Yöntemi
İncompatible Response Method
Tanım
İstenmeyen bir alışkanlığı kırmak için, bu alışkanlıkla aynı anda gerçekleştirilmesi imkansız olan daha kabul edilebilir alternatif bir tepkinin devreye sokulduğu davranış değiştirme tekniği.
Örnek Vaka / Uygulama
Kronik olarak tırnak yeme davranışı sergileyen bir danışana, stres anında ellerini yumruk yaparak dizlerinin üzerine bastırması veya ellerini meşgul edecek bir stres çarkı kullanması öğretilir. Parmakların ağızda olması ile sıkıca yumruk yapılmış ellerin diz üzerinde durması aynı anda fizyolojik olarak gerçekleşemeyeceği için, eski alışkanlık engellenmiş ve yeni tepki pekiştirilmiş olur.
Derin Analiz
Uyumsuz tepki yöntemi, kökenini klasik ve edimsel koşullama ilkelerinden alır; özellikle Guthrie'nin alışkanlıkları kırma kuramı ve Wolpe'un sistematik duyarsızlaştırma temelleriyle doğrudan ilişkilidir. Temel mekanizma, aynı motor veya fizyolojik sistemin iki zıt davranışı aynı zaman diliminde üretememesi prensibine dayanır. Birey, sorunlu davranışı tetikleyen uyarıcıyla karşılaştığında, o davranışın ortaya çıkmasını biyolojik veya psikolojik olarak imkansız kılan alternatif bir eyleme yönlendirilir (örneğin, anksiyete anında diyafram solunumu yaparak kas gevşetmek). Bu süreç, tekrarlar vasıtasıyla eski nöral alışkanlık döngüsünün zayıflamasını ve yeni, adaptif sinaptik bağlantıların güçlenmesini sağlar.
Etimoloji
İngilizce 'incompatible' (uyumsuz, birlikte var olamaz) + 'response' (tepki, yanıt) + 'method' (yöntem, teknik) kelimelerinin birleşiminden oluşan, davranışçı psikoloji literatürüne ait operasyonel bir kavramdır.
Karıştırmayın
Karşıt koşullama (counterconditioning) ile sıklıkla karıştırılır; ancak uyumsuz tepki yöntemi, karşıt koşullamanın daha spesifik ve pratik bir alt uygulama tekniğidir. Sönme (extinction) sürecinden farkı, sadece pekiştirecin çekilmesi değil, aktif olarak yeni ve rakip bir davranışın konulmasıdır.