Karşıt Koşullama
Counterconditioning
Tanım
Var olan bir koşullu tepkinin, aynı uyarıcıya karşı onunla bağdaşmayan yeni ve uyumlu bir tepkinin kazandırılması yoluyla ortadan kaldırılması süreci.
Örnek Vaka / Uygulama
Köpek korkusu (cynophobia) olan bir danışana, küçük yaşantılardan kalma fobik tepkiyi kırmak için öncelikle güvenli bir mesafede sevdiği bir işle (örn. en sevdiği müzikleri dinleme veya çikolata yeme) eş zamanlı olarak köpek fotoğrafları gösterilir. Süreç kademeli olarak canlı köpekle aynı ortama doğru ilerletilir. Burada korkunun yerini olumlu veya nötr bir gevşeme/güven tepkisi alır.
Derin Analiz
Davranışçı paradigma içinde yer alan karşıt koşullama, klasik koşullama ilkelerine dayanan bir müdahale yöntemidir. Temel mekanizma, halihazırda olumsuz veya maladaptif bir duygu ya da davranış doğuran nötral veya koşullu uyarıcının, bu tepkiyle aynı anda var olamayacak (incompatible) yeni bir fizyolojik ya da davranışsal yanıtla eşleştirilmesine dayanır. Örneğin, derin kas gevşemesi (parasempatik aktivasyon) ile korku tepkisi (sempatik aktivasyon) aynı anda yaşanamaz. Bu esasa dayanarak Wolpe'nin sistematik duyarsızlaştırma yaklaşımı, atılganlık eğitimi ve kaçınma davranışlarının kırılmasında klinik etkinliğini kanıtlamıştır. Nörobiyolojik düzeyde süreç, amigdala tabanlı korku devresinin sönme (extinction) mekanizmalarından farklı olarak, ventromedial prefrontal korteksin (vmPFC) baskılayıcı kontrolü altında yeni bir güvenlik engramının kodlanması ve konsolide edilmesi esasına dayanır.
Etimoloji
Latince 'contra-' (karşı, zıt) ve İngilizce 'conditioning' (koşullandırma, şartlanma) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Sönme (extinction) süreci ile sıklıkla karıştırılır. Sönmede koşullu uyarıcı tek başına pekiştireçsiz verilirken; karşıt koşullamada uyarıcıya karşılık eskisinden farklı, onunla bağdaşmayan yeni bir tepki bizzat öğretilir ve pekiştirilir.