Koşullu İtici Tepki
Conditioned Aversion
Tanım
Hoş olmayan bir uyarıcıyla eşleşmesi sonucunda, bir uyarıcıdan kaçınma eğilimi veya arzusu geliştiren edinilmiş davranışsal tepki.
Örnek Vaka / Uygulama
Kronik olarak tırnak yeme alışkanlığı olan bir danışan, parmaklarına sürdüğü acı ve rahatsız edici tada sahip kimyasal bir madde sayesinde, tırnağını ağzına her götürüşünde cezalandırıcı bir duyusal geri bildirim alır. Bu eşleşme birkaç tekrarın ardından beyinde güçlü bir itici tepki oluşturur ve kişi tırnak yeme davranışını tamamen bırakır.
Derin Analiz
Koşullu itici tepki, klasik koşullanma ilkelerinin adaptif bir uzantısıdır. Organizmanın potansiyel olarak zararlı veya rahatsız edici uyarıcılara karşı hayatta kalmasını sağlayan evrimsel bir savunma mekanizması olarak işlev görür. Nörobiyolojik düzeyde, bu süreçte amigdalanın duygusal değer atfetme işlevi ve insular korteksin içsel duyumları (viseral ve tat alma girdileri) işleme süreçleri kritik bir rol oynar. Uyarıcıların eşleşmesi, limbik sistemde güçlü bir engram oluşturarak gelecekteki benzer durumlarda hızlı kaçınma davranışını tetikler. Bu mekanizma, fobilerin gelişiminde rol oynayabileceği gibi, tırnak yeme, alkol bağımlılığı gibi istenmeyen davranışların tedavisinde aversion terapisi (itici uyarıcı tedavisi) adı verilen klinik müdahalelerin de temelini oluşturur.
Etimoloji
Latince 'condicio' (koşul, anlaşma) ve 'aversio' (uzaklaşma, kaçınma; 'avertere' [çevirmek, uzak tutmak] fiilinden türetilmiştir)
Karıştırmayın
Edimsel sönme (operant extinction) ile karıştırılabilir; ancak sönme, pekiştirecin çekilmesiyle davranışın zamanla azalmasıyken, koşullu itici tepki aktif olarak yeni ve olumsuz bir eşleşmenin (cezalandırıcı uyarıcı) öğrenilmesini içerir.