Hastalık Davranışı
İllness Behavior / Sickness Behavior
Tanım
🔹 1. (illness behavior):
Bireylerin fiziksel ya da ruhsal bir rahatsızlık sürecinde sergiledikleri algı, tutum ve eylemlerin bütünüdür.
🔹 2. (sickness behavior):
Enfeksiyon veya yaralanmaya yanıt olarak proinflamatuar sitokinler tarafından tetiklenen; ateş, yorgunluk, anhedoni ve sosyal çekilme gibi adaptif fizyolojik ve davranışsal değişiklikler seti.
Örnek Vaka / Uygulama
🔹 1. (illness behavior): Kronik bel ağrısı yaşayan 45 yaşında bir bireyin, ağrının mekanik kökenini abartarak tüm fiziksel aktivitelerini durdurması, ailesinden sürekli bakım talep etmesi ve her hafta farklı bir nöroloji uzmanına başvurarak MR çektirmesi, tipik bir maladaptif hastalık davranışı (hastalık rolünün aşırı benimsenmesi) örneğidir. 🔹 2. (sickness behavior): Grip virüsüyle enfekte olan bir bireyin, vücut ısısını yükseltmek için titremesi, işe gitmeyip karanlık bir odada yatağa uzanması, yataktan çıkma motivasyonunu kaybetmesi, yemek yemek istememesi ve telefon aramalarını reddetmesi klasik bir hastalık davranışı tablosudur. Bu süreçte beyin, bireyin tüm sosyal ve fiziksel enerjisini patojenle mücadele eden bağışıklık sistemine tahsis etmek için dış dünyayla bağlarını geçici olarak koparır.
Derin Analiz
🔹 1. (illness behavior):
Hastalık davranışı, bireyin somatik ya da psikolojik belirtileri nasıl deneyimlediğini, bunları nasıl yorumladığını ve sağlık sistemi ile sosyal çevresiyle nasıl bir etkileşime girdiğini inceleyen kritik bir klinik psikoloji ve psikosomatik tıp yapısıdır. David Mechanic tarafından 1960'larda formüle edilen bu kavram, 'hastalık' (disease - patolojik süreç) ile 'rahatsızlık' (illness - öznel deneyim) arasındaki ontolojik ayrımı belirginleştirir. Belirtilerin fark edilmesi, bu belirtilere anlam yüklenmesi, yardım arama (help-seeking) stratejileri ve hasta rolünün (sick role) benimsenmesi gibi bilişsel ve davranışsal süreçleri kapsar. Uyarlanmamış hastalık davranışları (örneğin aşırı sağlık kaygısı, doktor gezme veya tam tersi semptomları inkâr ederek tıbbi yardımı reddetme), kronik ağrı sendromlarında ve somatik belirti bozukluklarında klinik tablonun seyrini doğrudan belirler.
🔹 2. (sickness behavior):
Hastalık davranışı, pasif bir zayıflık hali değil, organizmanın patojenle savaşmak ve metabolik enerjiyi bağışıklık sistemine yönlendirmek için devreye soktuğu son derece organize bir hayatta kalma stratejisidir. Periferik bağışıklık hücrelerinin salgıladığı interlökinler (IL-1β, IL-6) ve tümör nekroz faktörü (TNF-α) gibi proinflamatuar sitokinler, kan-beyin bariyerini aşarak veya vagus siniri yoluyla merkezi sinir sistemini etkiler. Bu nöroimmün iletişim; hipotalamus-pitüiter-adrenal (HPA) ekseninin aktivasyonunu ve beyin sapı devrelerini tetikleyerek enerji tasarrufu sağlar. Evrimsel açıdan adaptiftir çünkü bireyi dinlenmeye zorlayarak iyileşmeyi hızlandırır ve sosyal izolasyon yoluyla patojenin gruptaki diğer bireylere bulaşmasını engeller. Ancak kronikleştiği durumlarda, major depresyon ve kronik yorgunluk sendromu tablosuyla tehlikeli bir nörobiyolojik örtüşme gösterir.
Etimoloji
🔹 1. (illness behavior):
İngilizce 'illness' (hastalık, rahatsızlık durumu, Eski Norsça 'illr' [kötü] kökünden) ve 'behavior' (davranış, Orta İngilizce 'bēhavēour' türevi) kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur.
🔹 2. (sickness behavior):
İngilizce 'sickness' (hastalık, rahatsızlık) ve 'behavior' (davranış) kelimelerinin birleşiminden oluşur. Kökleri Eski İngilizceye dayanmakla birlikte, psikonöroimmünoloji literatürüne 20. yüzyılın sonlarında entegre edilmiştir.
Karıştırmayın
🔹 1. (illness behavior):
Somatizasyon (bedenselleştirme) ile sıklıkla karıştırılır; somatizasyon psikolojik stresi fiziksel belirtiler yoluyla ifade etme eğisiyken, hastalık davranışı belirtilerin varlığında veya yokluğunda sergilenen tüm tutum ve eylemlerin üst kapsayıcısıdır.
🔹 2. (sickness behavior):
Major depresif bozukluk ile sıklıkla karıştırılır; temel ayırt edici fark, hastalık davranışının akut bir bağışıklık yanıtı (enflamasyon) tetikleyicisiyle başlaması ve enfeksiyon/iyileşme süreciyle birlikte ortadan kalkmasıdır, oysa depresyon bir duygu durum bozukluğudur. Ayrıca, hastanın rol yapmasını içeren 'hastalık davranışı' (illness behavior) kavramından farklı olarak, tamamen otonom ve evrimsel bir nöroimmün programdır.
Keşfetmeye Devam Edin
Hasta Rolü
Hasta Rolü
Sick Role
Fiziksel veya zihinsel bir rahatsızlığı bulunan bireyin üstlendiği, toplum tarafından belirlenen hak ve yükümlülükler bütünü.
İncele
Somatik Belirti Bozukluğu
Somatik Belirti Bozukluğu
Somatic Symptom Disorder
Kişinin günlük yaşamını aksatan bedensel belirtilerle birlikte, bu belirtilere karşı aşırı, uyum bozucu düşünce, duygu ve kaygı duymasıyla karakterize DSM-5 ruhsal bozukluğudur.
İncele
Yardım Arama Davranışı
Yardım Arama Davranışı
Help-seeking Behavior
Bireylerin psikolojik, fiziksel veya sosyal bir zorlukla başa çıkabilmek amacıyla resmi (ruh sağlığı uzmanları, klinikler) ya da resmi olmayan (arkadaşlar, aile, dini liderler) kaynaklardan destek talep etme süreci.
İncele
Psikonöroimmünoloji
Psikonöroimmünoloji
Psychoneuroimmunology
Zihinsel süreçlerin, davranışların ve merkezi sinir sisteminin bağışıklık sistemi yanıtları üzerindeki etkilerini inceleyen disiplinler arası bilim dalı.
İncele
Sitokin
Sitokin
Cytokine
Hücreler arası sinyalleşmeyi aracı eden ve bağışıklık ile enflamasyon süreçlerini düzenleyen küçük protein veya peptid molekülleridir.
İncele
Anhedoni
Anhedoni
Anhedonia
Normal koşullarda bireye zevk vermesi beklenen deneyimlerden ve etkinliklerden keyif alamama, haz duyma kapasitesinin yitimi.
İncele