Merkezden Uzaklaşma
Decentering
Tanım
Bireyin benmerkezci bakış açısını terk ederek dış gerçekliği ve başkalarının perspektiflerini hesaba katma yeteneğini geliştirdiği bilişsel gelişim süreci.
Örnek Vaka / Uygulama
Yedi yaşındaki Elif'e iki özdeş bardaktaki eşit miktarda su, daha uzun ve ince bir bardağa dökülerek gösterilir. İşlem öncesi dönemdeki bir çocuk suyun 'çoğaldığını' iddia ederken, merkezden uzaklaşma becerisini kazanmış olan Elif, bardağın şekli değişse bile suyun miktarının aynı kaldığını, çünkü yüksekliğin incelmeyle telafi edildiğini mantıksal olarak kavrayabilir.
Derin Analiz
Jean Piaget'nin bilişsel gelişim kuramında somut işlemler döneminin en kritik kilometre taşlarından biridir. Çocuk, işlem öncesi döneme özgü olan 'centration' (tek bir boyuta odaklanma) eğiliminden sıyrılarak bir problemin birden fazla özelliğini aynı anda değerlendirebilir hale gelir. Örneğin, korunum (conservation) kazanımında sıvı miktarının sadece kabın yüksekliğine değil, genişliğine de bağlı olduğunu kavrama yetisi bu mekanizmanın ürünüdür. Sosyal açıdan ise başkalarının zihinsel durumlarını, duygularını ve niyetlerini kendi perspektifinden ayırt etme kapasitesini (zihin kuramı ile yakın ilişkide) ifade eder.
Etimoloji
Latince 'de-' (uzaklaşma, aşağı inme, yok etme) öneki ile 'centrum' (merkez) sözcüğünün birleşiminden türetilmiştir. Kelime köken olarak merkezin etkisinden sıyrılma ve odak noktasını genişletme anlamı taşır.
Karıştırmayın
Benmerkezcilik (Egocentrism) ile karıştırılır; benmerkezcilik çocuğun dünyayı yalnızca kendi açısından görmesi durumu iken, merkezden uzaklaşma bu sınırlılığın aşıldığı evredir. Ayrıca bilinçli farkındalık literatüründeki 'decentering' (benlik ile düşünceler arasında mesafe koyma) kavramıyla da gelişimsel bağlamda ayrışır.