Bilişsel Değerlendirme Kuramı
Cognitive Appraisal Theory / Cognitive Evaluation Theory
Tanım
🔹 1. (cognitive appraisal theory):
Her bir duygunun ortaya çıkışında bilişsel değerlendirmenin rol oynadığını ve bu sürecin birincil ve ikincil değerlendirme aşamalarını içerdiğini savunan kuram.
🔹 2. (cognitive evaluation theory):
Bireylerin performansları karşılığında aldıkları ödülleri nasıl algıladıklarının (özerklik sağlayan bir geri bildirim mi yoksa kontrol aracı mı olduğu), içsel motivasyonlarını ve edim kalitelerini doğrudan belirlediğini öne süren teorik çerçeve.
Örnek Vaka / Uygulama
🔹 1. (cognitive appraisal theory): Kritik bir iş sunumu öncesinde iki çalışandan biri durumu 'kariyerim için büyük bir tehdit ve altından kalkamayacağım' şeklinde değerlendirirken (birincil değerlendirme: tehdit), diğeri 'bu benim becerilerimi sergilemem için bir fırsat ve daha önce benzer projeleri başarıyla yönettim' şeklinde değerlendirebilir (ikincil değerlendirme: yeterli kaynak). İlk çalışan yoğun kaygı ve panik yaşarken, ikinci çalışan heyecan ve motivasyon hisseder. 🔹 2. (cognitive evaluation theory): Yazı yazmayı bir tutku olarak yapan bir romancının, yazdığı kitaplar çok satanlar listesine girip yayınevi tarafından sürekli yüksek nakit primlerle ödüllendirilmeye başlanmasından sonra, yazma eylemini artık içsel bir tatmin için değil, sadece o finansal ödülü kazanmak için bir zorunluluk olarak görmesi ve yaratıcılığının körelmesi.
Derin Analiz
🔹 1. (cognitive appraisal theory):
Richard S. Lazarus tarafından geliştirilen bu kuram, duygusal tepkilerin çevresel uyaranlara karşı mekanik veya otomatik olmadığını, bireyin duruma yüklediği anlam ve başa çıkma kapasitesine ilişkin içsel süzgecinden geçtiğini öne sürer. Birincil değerlendirmede birey, karşılaştığı durumun kendi refahı açısından ne anlama geldiğini (tehdit, kayıp veya meydan okuma) sorgular. İkincil değerlendirmede ise bu durumla başa çıkabilmek için elindeki kaynakların ve stratejilerin yeterliliğini tartar. Bu çift aşamalı değerlendirme döngüsü, kişiden kişiye değişen öznel duygusal deneyimlerin ve stres tepkilerinin temel mekanizmasını oluşturur.
🔹 2. (cognitive evaluation theory):
Öz-belirleme kuramının (Self-Determination Theory) alt bileşeni olan bu model, dışsal ödüllerin içsel motivasyon üzerindeki paradoksal etkilerini inceler. Temelde iki psikolojik ihtiyaca dayanır: Yetkinlik (competence) ve özerklik (autonomy). Dışsal bir ödül veya pekiştireç bireye verildiğinde, bu durum iki farklı işleve sahip olabilir: Bilgilendirici (informational) veya kontrol edici (controlling). Eğer ödül, bireyin yeterliliğini onaylayan nitelikte algılanırsa ve özerkliğini zedelemezse, içsel motivasyon korunur hatta artar. Buna karşın, ödül davranışın kontrol edilmesi veya dışarıdan yönlendirilmesi amacıyla bir baskı unsuru olarak algılanırsa, bireyin özerklik algısı zarar görür; bu da motivasyonun 'kalabalıklaşması' (crowding out) denen süreçle içsel motivasyonun düşmesine yol açar.
Etimoloji
🔹 1. (cognitive appraisal theory):
Latince 'cognoscere' (bilmek, anlamak) kökünden türetilen 'biliş' ile Eski Fransızca 'appretier' (değer biçmek, kıymet vermek) kökünden gelen 'değerlendirme' kelimelerinin birleşiminden oluşur.
🔹 2. (cognitive evaluation theory):
Latince 'cognitio' [bilme, idrak etme] + 'evaluatio' [değer biçme, kıymetlendirme] + Yunanca 'theoria' [inceleme, gözlem, kural].
Karıştırmayın
🔹 1. (cognitive appraisal theory):
Dürtü Kuramları veya James-Lange Duygu Kuramı ile sıklıkla karıştırılır. James-Lange kuramı duyguyu bedensel tepkilerin bir sonucu olarak görürken, Bilişsel Değerlendirme Kuramı bedensel uyarımın bile bilişsel etiketleme ve değerlendirme süzgecinden sonra duyguya dönüştüğünü savunur.
🔹 2. (cognitive evaluation theory):
Beklenti-Değer Teorisi (Expectancy-Value Theory) ve Edimsel Koşullama (Operant Conditioning). Beklenti-değer teorisi bireyin hedefe ulaşma olasılığına ve hedefin değerine odaklanırken, bilişsel değerlendirme kuramı ödülün algılanan işlevinin (kontrol vs. yetkinlik) güdülenme üzerindeki nitel etkisini inceler.
Keşfetmeye Devam Edin
Özerklik
Özerklik
Autonomy
Bireyin, grubun veya toplumun dışsal baskılardan bağımsız olarak kendi kararlarını alabilmesi, kendini yönetebilmesi ve eylemlerini kendi içsel değerleriyle belirlemesi durumu.
İncele
Yetkinlik
Yetkinlik
Competence
Bireyin yaşamı üzerinde kontrol kurabilme, çevresel taleplerle etkili bir şekilde başa çıkabilme ve belirli görevleri yerine getirme kapasitesi.
İncele