Bilişsel Değerlendirme Kuramı
Cognitive Appraisal Theory
Tanım
Bireylerin performansları karşılığında aldıkları ödülleri nasıl algıladıklarının (özerklik sağlayan bir geri bildirim mi yoksa kontrol aracı mı olduğu), içsel motivasyonlarını ve edim kalitelerini doğrudan belirlediğini öne süren teorik çerçeve.
Örnek Vaka / Uygulama
Yazı yazmayı bir tutku olarak yapan bir romancının, yazdığı kitaplar çok satanlar listesine girip yayınevi tarafından sürekli yüksek nakit primlerle ödüllendirilmeye başlanmasından sonra, yazma eylemini artık içsel bir tatmin için değil, sadece o finansal ödülü kazanmak için bir zorunluluk olarak görmesi ve yaratıcılığının körelmesi.
Derin Analiz
Öz-belirleme kuramının (Self-Determination Theory) alt bileşeni olan bu model, dışsal ödüllerin içsel motivasyon üzerindeki paradoksal etkilerini inceler. Temelde iki psikolojik ihtiyaca dayanır: Yetkinlik (competence) ve özerklik (autonomy). Dışsal bir ödül veya pekiştireç bireye verildiğinde, bu durum iki farklı işleve sahip olabilir: Bilgilendirici (informational) veya kontrol edici (controlling). Eğer ödül, bireyin yeterliliğini onaylayan nitelikte algılanırsa ve özerkliğini zedelemezse, içsel motivasyon korunur hatta artar. Buna karşın, ödül davranışın kontrol edilmesi veya dışarıdan yönlendirilmesi amacıyla bir baskı unsuru olarak algılanırsa, bireyin özerklik algısı zarar görür; bu da motivasyonun 'kalabalıklaşması' (crowding out) denen süreçle içsel motivasyonun düşmesine yol açar.
Etimoloji
Latince 'cognitio' [bilme, idrak etme] + 'evaluatio' [değer biçme, kıymetlendirme] + Yunanca 'theoria' [inceleme, gözlem, kural].
Karıştırmayın
Beklenti-Değer Teorisi (Expectancy-Value Theory) ve Edimsel Koşullama (Operant Conditioning). Beklenti-değer teorisi bireyin hedefe ulaşma olasılığına ve hedefin değerine odaklanırken, bilişsel değerlendirme kuramı ödülün algılanan işlevinin (kontrol vs. yetkinlik) güdülenme üzerindeki nitel etkisini inceler.
Keşfetmeye Devam Edin
Özerklik
Autonomy
Bireyin, grubun veya toplumun dışsal baskılardan bağımsız olarak kendi kararlarını alabilmesi, kendini yönetebilmesi ve eylemlerini kendi içsel değerleriyle belirlemesi durumu.
Yetkinlik
Competence
Bireyin yaşamı üzerinde kontrol kurabilme, çevresel taleplerle etkili bir şekilde başa çıkabilme ve belirli görevleri yerine getirme kapasitesi.