Öz Değerlendirme
Self-appraisal / Self-assessment / Self-evaluation / Self-rating
Tanım
🔹 1. (self-appraisal):
Bireyin kendi yeteneklerini, davranışlarını, performansını ve niteliklerini bilinçli bir süzgeçten geçirerek yargılama ve değerlendirme süreci.
🔹 2. (self-assessment):
Bireyin kendi yeteneklerini, niteliklerini, performansını veya kimliğini tarafsız bir şekilde anlama ve yargılama süreci.
🔹 3. (self-evaluation):
Bireyin kendi yeteneklerini, performansını, değerlerini ve davranışlarını bilişsel ve duygusal ölçütlere göre inceleyip yargılaması süreci.
🔹 4. (self-rating):
Psikolojik ölçüm süreçlerinde bireyin kendi özelliklerini, tutumlarını veya davranışlarını rapor etme ya da derecelendirme eylemidir.
Örnek Vaka / Uygulama
🔹 1. (self-appraisal): Klinik psikoloji seansında, işinde sürekli hata yaptığını düşünen bir danışanın, performansını objektif veriler yerine katı ve mükemmeliyetçi içsel standartlarıyla kıyaslayarak yaptığı olumsuz öz değerlendirme döngüsünün Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) yardımıyla yeniden yapılandırılması. 🔹 2. (self-assessment): Klinik bir mülakatta hastanın depresif semptomlarını değerlendirirken, 'Kendinizi son iki haftada nasıl değerlendiriyorsunuz?' sorusuna verdiği yanıtın, işlevselliğindeki gerçek düşüşle ne derece örtüştüğünün incelenmesi. 🔹 3. (self-evaluation): Kademeli bir maruz bırakma terapisine katılan bir danışanın, her seans sonrasında kaygı düzeyini ve korku tepkilerini yapılandırılmış bir form üzerinden puanlayarak gelişimini izlemesi ve terapistiyle birlikte stratejilerini bu veriye dayanarak yeniden düzenlemesi. 🔹 4. (self-rating): Depresyon şüphesiyle kliniğe başvuran bir hastaya Beck Depresyon Envanteri verildiğinde, hastanın son iki haftadaki belirti şiddetini 0 ile 3 arasında puanlaması bir öz değerlendirme eylemidir.
Derin Analiz
🔹 1. (self-appraisal):
Öz değerlendirme, bilişsel psikoloji ve öz-kavram (self-concept) teorileri içinde bireyin bilişsel şemalarını ve benlik algısını güncellediği kritik bir meta-bilişsel mekanizmadır. Birey, dış dünyadan gelen geri bildirimler ile içsel standartlarını karşılaştırırken sürekli bir değerlendirme döngüsü işletir. Bu süreç, kişinin öz-yeterlilik (self-efficacy) inancını doğrudan şekillendirir ve gelecekteki davranışsal niyetleri ile motivasyonel yönelimlerini belirler. Klinik bağlamda, öz değerlendirmenin aşırı olumsuz ve çarpıtılmış biçimleri (örneğin depresif gerçekçilik veya değersizlik şemaları) bireyin duygudurum düzenlemesini bozarak psikopatolojilerin sürdürülmesinde aktif rol oynayabilir.
🔹 2. (self-assessment):
Sosyal psikoloji ve kişilik kuramlarında öz değerlendirme, bireyin kendi hakkındaki bilgilerin doğruluğunu kesinleştirme güdüsüyle hareket ettiği kritik bir bilişsel süreçtir. Öz-doğrulama ve öz-geliştirme güdülerinden farklı olarak, burada amaç kişinin kendisini daha iyi hissetmesi veya yüceltmesi değil, hakkındaki gerçekliği (ister olumlu ister olumsuz olsun) epistemik bir açlıkla netleştirmektir. Bilişsel ve klinik değerlendirmelerde, bireyin kendi içgörü kapasitesini ve önyargısız öz-izleme becerisini yansıtır. Algısal hatalar (örneğin Dunning-Kruger etkisi veya yukarıda ortalama yanlılığı) bu sürecin sıklıkla sapmasına yol açar; bu nedenle klinik pratikte dışsal geçerliliği olan ölçeklerle desteklenmesi esastır.
🔹 3. (self-evaluation):
Öz değerlendirme, benlik kavramının (self-concept) işlevsel ve dinamik bir bileşenidir. Bilişsel psikoloji ve öz-dügümlenme (self-regulation) kuramlarında, bireyin hedefleri ile mevcut durumu arasındaki tutarsızlıkları saptamasını sağlayan bir geri bildirim döngüsü olarak çalışır. Prefrontal korteksin üstbilişsel (metacognitive) işlevleriyle doğrudan ilişkilidir; bireyin kendi düşünce süreçlerini izlemesini, hatalarını fark etmesini ve gelecekteki davranışlarını adapte etmesini sağlar. Klinik bağlamda, bu sürecin aşırı derecede katı, mükemmeliyetçi veya cezalandırıcı olması depresif ruminasyonlara yol açabilirken; tamamen yoksun olması ise antisosyal veya dürtüsel davranış örüntüleriyle ilişkilendirilir.
🔹 4. (self-rating):
Psikometride ve klinik değerlendirmede öz değerlendirme, bireyin kendi içsel durumuna dair ampirik veri sağlayan temel bir metodolojidir. Öz bildirim ölçekleri (self-report inventories) ve Likert tipi derecelendirme formları bu mekanizma üzerine kuruludur. Ancak bu yöntem, metodolojik olarak 'sosyal istenirlik yanlılığı' (social desirability bias), 'öz-yanılgı' ve 'bilişsel içgörü eksikliği' gibi dezavantajlar barındırabilir. Nörobiyolojik ve bilişsel açıdan, bireyin kendi performansını veya durumunu derecelendirmesi, prefrontal korteksin üstbilişsel (metakognitif) izleme işlevlerini ve öz-göndergesel (self-referential) nöral ağların (özellikle medial prefrontal korteks) aktif kullanımını gerektirir.
Etimoloji
🔹 1. (self-appraisal):
İngilizce 'self' (öz, kendi) zamiri ile Latince 'appretiare' (değer biçmek, paha biçmek; ad 'ad-' [yönelme] + pretium [fiyat/değer]) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
🔹 2. (self-assessment):
İngilizce 'self' (kendi, öz, Eski İngilizce 'self') ve 'assessment' (değerlendirme, Latince 'assidere' [yanına oturmak, vergi tespiti için değer biçmek] kökünden türetilmiştir)
🔹 3. (self-evaluation):
İngilizce 'self' (öz, kendi, Eski İngilizce 'silf') ve Latin kökenli 'evaluatio' (değer biçmek, ex- [dışarı] + valere [güçlü/değerli olmak] kelimelerinin birleşimi) sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.
🔹 4. (self-rating):
Eski İngilizce 'self' [kendi, bizzat] ve Latince 'ratus' [değerlendirilen, hesaplanan, lat. reri: hesaplamak, düşünmek] sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
🔹 1. (self-appraisal):
Öz-saygı (self-esteem) ile sıklıkla karıştırılır; öz-saygı duygusal bir öz-değer atfıyken, öz değerlendirme daha çok analitik ve bilişsel bir performans veya nitelik muhasebesidir.
🔹 2. (self-assessment):
Öz-değer (self-esteem) ile sıklıkla karıştırılır; öz-değer duygusal bir değer biçme ve özsaygı (iyi ya da kötü hissetme) iken, öz değerlendirme tamamen bilişsel ve gerçeği arama odaklı bir bilgi toplama sürecidir.
🔹 3. (self-evaluation):
Öz-saygı (self-esteem) ile sıklıkla karıştırılır; öz-saygı bireyin kendine atfettiği genel duygusal öz-değer iken, öz-değerlendirme belirli bir performansın veya davranışın bilişsel olarak analizi ve yargılanmasıdır.
🔹 4. (self-rating):
Akran değerlendirmesi (peer rating) ve dış gözlemci derecelendirmesi (observer rating) ile karıştırılır; ayırt edici özelliği değerlendirme öznesinin nesneyle (bireyin kendisiyle) aynı olmasıdır.
Keşfetmeye Devam Edin
Öz-kavramı
Öz-kavramı
Self-concept
Bireyin psikolojik ve fiziksel özelliklerini, niteliklerini, becerilerini ve rollerini içeren, zaman içindeki kimlik duygusunu şekillendiren kendi tanım ve değerlendirme bütünlüklü sistemi.
İncele
İçgörü
İçgörü
İnsight
Bir problemin çözümüne belirgin ve ani bir şekilde varılması veya bireyin kendi psikolojik dinamiklerini, duygusal durumunu ve davranışlarının kökenini net bir şekilde fark etmesi.
İncele
Öz Düzenleme
Öz Düzenleme
Self-regulation
Bireyin kendi davranışlarını öz-izleme, öz-değerlendirme ve öz-pekiştirme süreçleri aracılığıyla denetleme ve yönlendirme kapasitesi.
İncele
Üstbiliş
Üstbiliş
Metacognition
Bireyin kendi bilişsel süreçlerinin farkında olması ve bu süreçleri aktif olarak izleyip kontrol edebilme kapasitesi.
İncele
Öz-şefkat
Öz-şefkat
Self-compassion
Kişinin kendi yetersizlikleri, başarısızlıkları ve acıları karşısında yargılayıcı bir tutum takınmak yerine, kendisine anlayış, nezaket ve şefkatle yaklaşma kapasitesidir.
İncele
Öz-bildirim
Öz-bildirim
Self-report
Bireyin kendi içsel durumları, duyguları, düşünceleri ve geçmiş davranışları hakkında yöneltilen soru dizilerine kendi sağladığı yanıtların bütünü.
İncele
Psikometri
Psikometri
Psychometrics / Psychometry
🔹 1. (psychometrics): Bilişsel yeteneklerin, kişilik özelliklerinin ve davranışsal niteliklerin nicelleştirilmesiyle ve bu amaçla kullanılan ölçüm araçlarının geliştirilmesiyle ilgilenen psikoloji alt dalıdır. 🔹 2. (psychometry): Parapsikolojide bir nesneye dokunarak onun geçmişi veya sahibi hakkında bilgi edinme iddiası; psikolojide ise zihinsel yeteneklerin ve özelliklerin ölçülmesi.
İncele