Örtük Duyarsızlaştırma
Covert Desensitization / Covert Sensitization
Tanım
🔹 1. (covert desensitization):
Bireyin anksiyete yaratan bir uyaranla fiziksel olarak karşılaşmadan, sadece zihinsel imgeleme yoluyla ve eş zamanlı gevşeme teknikleri kullanarak korkularını yenmesini hedefleyen bir davranışçı terapi yöntemidir.
🔹 2. (covert sensitization):
İstenmeyen bir davranışın zihinsel olarak canlandırılması ile bu davranışın ardından gelen nahoş bir sonucun hayal edilmesi yoluyla gerçekleştirilen bir davranış terapisi tekniğidir.
Örnek Vaka / Uygulama
🔹 1. (covert desensitization): Yükseklik korkusu (akrofobi) olan bir danışanın, gerçek bir balkona çıkmak yerine, gözlerini kapatarak önce merdiven boşluğundan aşağı baktığını hayal etmesi, bu sırada terapistin yönergeleriyle kaslarını gevşetmesi; ardından sırayla ikinci kat, beşinci kat ve cam teras sahnelerine zihinsel olarak geçerek anksiyete skorunu sıfırlayana kadar süreci tekrarlaması. 🔹 2. (covert sensitization): Şiddetli tıkınırcasına yeme bozukluğu yaşayan bir danışan, seans sırasında terapist eşliğinde en sevdiği yüksek kalorili yiyeceği (örn. çikolatalı pasta) büyük bir zevkle yediğini canlı bir şekilde hayal eder. Hayal en yoğun noktaya ulaştığı anda, terapist yönlendirmesiyle hemen ardından aniden ve kontrolsüz bir şekilde kusmaya başladığını, mide bulantısının ve keskin nahoş kokunun tüm zihnini kapladığını hayal etmesi istenir. Bu döngü seanslar boyunca tekrarlandıkça, beyin çikolatalı pasta düşüncesini kusma ve bulantı hissiyle eşler ve bu da gerçek hayattaki yönelimi azaltır.
Derin Analiz
🔹 1. (covert desensitization):
Örtük duyarsızlaştırma, Joseph Wolpe'un sistematik duyarsızlaştırma teknesinin bilişsel ve imgesel bir uzantısıdır. Klasik koşullanma ve karşılıklı inhibisyon (reciprocal inhibition) ilkelerine dayanır. Süreç, danışanın anksiyete uyandıran durumları en hafiften en şiddetliye doğru sıraladığı bir hiyerarşi oluşturmasıyla başlar. Terapötik etkinlik, kişinin fobi nesnesini veya durumunu canlı bir şekilde zihninde canlandırırken (imgeleme) parasempatik sinir sistemini aktive eden derin gevşeme halini koruyabilmesine dayanır. Nörobiyolojik düzeyde, amigdala kaynaklı korku yanıtının prefrontal korteksin üst düzey bilişsel kontrolü ve hipokampal imgeleme süreçleriyle söndürülmesi (extinction) hedeflenir. Gerçek maruz bırakmanın (in vivo) etik, pratik veya lojistik olarak imkansız olduğu durumlarda güçlü bir alternatif oluşturur.
🔹 2. (covert sensitization):
Joseph Cautela tarafından geliştirilen örtük duyarsızlaştırma, klasik koşullanma ve kaçınma öğrenmesi ilkelerine dayanır. Açık (overt) koşullamadan farklı olarak, ne uyaran ne de cezalandırıcı sonuç fiziksel gerçeklikte deneyimlenir; süreç tamamen danışanın hayal gücü (covert) üzerinden yürütülür. Nörobiyolojik düzeyde, istenmeyen davranışın nahoş bir konseptle eş zamanlı olarak zihinde canlandırılması, amigdala ve prefrontal korteks devrelerinde daha önce kurulan ödül temelli nöral bağların zayıflatılmasını ve yerine kaçınma temelli inhibitör yolların konmasını hedefler. Özellikle aşırı yeme, madde bağımlılığı veya parafili gibi dürtü kontrol bozukluklarında, danışanın gerçek dünyada riske atılmaksızın koşullandırılmasına olanak tanır.
Etimoloji
🔹 1. (covert desensitization):
İngilizce 'covert' (gizli, örtük, görünmeyen; Latince *cooperire* [örtmek] kökünden) ve Fransızca/Latince kökenli 'desensitization' (duyarsızlaştırma, *des-*[karşıt/giderici] + *sensus*[duyu] kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir).
🔹 2. (covert sensitization):
Latince 'cooperire' [örtmek, gizlemek] kökünden türetilen 'covert' [gizli/örtük] ile Latince 'sensus' [duyu/his] kökünden gelen 'sensitization' [duyarlılaşma] kelimelerinin birleşiminden oluşan bir bileşik terimdir.
Karıştırmayın
🔹 1. (covert desensitization):
In vivo duyarsızlaştırma (gerçek ve fiziksel uyaranla yapılan maruz bırakma) ve sistematik duyarsızlaştırma (hem imgesel hem de in vivo olabilen daha geniş kapsamlı ana terapi protokolü). Örtük duyarsızlaştırmayı bunlardan ayıran temel özellik, uyaranın tamamen danışanın zihinsel imgeleminde (covert) işlenmesidir.
🔹 2. (covert sensitization):
Sistematik duyarsızlaştırma (istemli bir korku veya kaygı tepkisini gevşeme ile sönümlendirmeyi amaçlar; örtük duyarsızlaştırmada ise amaç zihinsel ceza yoluyla davranışı engellemektir), kaçınma koşullaması (genellikle fiziksel uyaranlarla yapılır).
Keşfetmeye Devam Edin
Sistematik Duyarsızlaştırma
Sistematik Duyarsızlaştırma
Systematic Desensitization
Joseph Wolpe tarafından geliştirilen; derin kas gevşetme teknikleri ile kaygı uyandıran uyaranların kademeli olarak eşleştirilmesi temeline dayanan bir davranış terapisi yöntemidir.
İncele
İn Vivo Maruz Bırakma
İn Vivo Maruz Bırakma
İn Vivo Exposure
Fobi, OKB ve kaygı bozukluklarının tedavisinde, danışanın kaygı uyandıran uyarıcılarla güvenli ve kontrollü bir şekilde gerçek dünyada doğrudan yüzleştirildiği maruz bırakma terapisi türüdür.
İncele
Karşılıklı İnhibisyon
Karşılıklı İnhibisyon
Reciprocal İnhibition
İstenmeyen bir fizyolojik ya da davranışsal tepkinin, onunla aynı anda gerçekleşmesi imkansız olan adaptif ve baskın bir başka tepkiyle yer değiştirmesini sağlayan nörofizyolojik ve davranışsal süreç.
İncele
Davranış Terapisi
Davranış Terapisi
Conditioning Therapy
Klasik ve edimsel koşullama ilkelerini kullanarak uyumsuz davranışları değiştirmeyi ve işlevsel davranışları kazandırmayı amaçlayan ampirik temelli bir psikoterapi yaklaşımıdır.
İncele
Aversif Terapi
Aversif Terapi
Deterrent Therapy
İstenmeyen bir davranışın sıklığını azaltmak amacıyla, bu davranışın ardından hoş olmayan bir uyaranın (aversif uyaran) verilmesini içeren klasik koşullanma temelli bir davranış değiştirme yöntemidir.
İncele