Kaçınma Koşullaması
Aversion Conditioning
Tanım
Organizmanın olumsuz veya cezalandırıcı bir uyarıcıyla karşılaşmamak için belirli bir davranışı sergilemeyi öğrendiği bir operant koşullama prosedürüdür.
Örnek Vaka / Uygulama
Laboratuvar ortamında bir farenin, hafif bir elektrik şokundan hemen önce çalınan bir z sesi duyduğunda tekerleği çevirmeyi öğrenmesi kaçınma koşullamasının klasik bir örneğidir. Fare tekerleği zamanında çevirirse şok uygulanmaz; böylece tekerlek çevirme davranışı negatif pekiştirme yoluyla kalıcılaşır. Klinik pratikte ise, sosyal fobisi olan bir bireyin panik veya utanç yaratmasından korktuğu sosyal ortamlardan sürekli kaçınması, anksiyetesini kısa vadede düşürürken uzun vadede fobisini beslemesi bu mekanizmanın insan davranışındaki izdüşümüdür.
Derin Analiz
Kaçınma koşullaması, deneysel psikolojide ve davranış analizinde negatif pekiştirme mekanizmasıyla doğrudan ilişkilidir. Klasik kaçınma paradigmasında, yaklaşmakta olan aversif (itici) bir uyarıcının sinyali (uyarıcı) verilir ve organizma zamanında tepki verirse aversif uyarıcı hiç ortaya çıkmaz. Bu durum, tepkinin 'kaçınma' işlevi görmesi sayesinde ortadan kalkmasıyla pekişmesini sağlar. İki süreçli model (Mowrer), bu sürecin ilk aşamasında klasik koşullama ile nötr uyarıcının korku tepkisi kazandığını, ikinci aşamada ise operant koşullama ile bu korkuyu azaltan kaçınma davranışının pekiştiğini öne sürer. Klinik psikolojide anksiyete bozuklukları ve fobilerin gelişiminde ve sürdürülmesinde bu mekanizma kritik bir rol oynar; çünkü kaçınma davranışı, bireyin korkulan uyarıcıyla yüzleşmesini engeller ve korkunun söndürülmesini (extinction) imkansız hale getirir.
Etimoloji
İngilizce 'avoid' (uzak durmak, kaçınmak, Eski Fransızca 'eschuiver') ve 'training' (eğitim, alıştırma, Cermen kökenli 'tregan') kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir; davranışçı psikolojide operant koşullama terminolojisinin temelini oluşturur.
Karıştırmayın
Kaçma koşullaması (escape conditioning) ile sıklıkla karıştırılır. Kaçma koşullamasında aversif uyarıcı halihazırda mevcuttur ve organizma bu uyarıcıyı sonlandırmak için tepki verir; kaçınma koşullamasında ise aversif uyarıcı henüz ortada yoktur, yaklaşmakta olan uyarıcı engellenir.